Ομορφιά

Show_270
Ομορφιά

Θεωρίες περί των μηχανισμών γήρανσης

του Μιχάλη Πιτσιλίδη, Φαρμακοποιού

Πολλοί, περισσότερο ή λιγότερο ειδικοί, προτείνουν τη χρήση βιταμινών, μεταλλικών στοιχείων, ορμονών, φαρμάκων και άλλων συστατικών, για την παράταση της ζωής. Η επιθυμία της μακροβιότητας καλά κρατεί, έλκοντας το ενδιαφέρον επιστημόνων αλλά και …απατεώνων. Πού βρίσκεται η αλήθεια; Τι γνωρίζουμε σήμερα; Υπάρχει ελιξίριο νεότητας;

Όταν λέμε «προσδόκιμο επιβίωσης» εννοούμε τον μέσο αριθμό ετών που ένα άτομο αναμένεται να ζήσει, σε έναν δεδομένο πληθυσμό, ενώ η «διάρκεια ζωής» αναφέρεται στον μέγιστο αριθμό ετών που μπορεί να ζήσει ένα άτομο ενός είδους. Με μια επιφανειακή ματιά, φαίνεται ότι στις ΗΠΑ έχει επιτευχθεί σημαντική παράταση της ζωής τον τελευταίο αιώνα. Το 1900, το μέσο προσδόκιμο επιβίωσης ήταν 45 χρόνια. Το 2000 έφτασε τα 71 για τους άνδρες και τα 78 για τις γυναίκες.

Στην Ελλάδα, όσοι γεννήθηκαν το 2002 προσδοκούν 75,4 (άνδρες) και 80,7 (γυναίκες) έτη ζωής. Μια προσεκτικότερη ματιά στις αιτίες αυτής της αύξησης δείχνει ότι οφείλεται, κατά μέγα μέρος, στη μείωση της βρεφικής θνησιμότητας. Πράγματι, αν αφαιρεθεί από τους υπολογισμούς η βρεφική θνησιμότητα, τότε το προσδόκιμο επιβίωσης έχει αυξηθεί το πολύ κατά 3,7 έτη τον τελευταίο αιώνα!


Ποιο είναι όμως το ρεκόρ μακροβιότητας; Η καταγεγραμμένη μέγιστη διάρκεια ζωής του ανθρώπινου είδους είναι τα 122 έτη και164 ημέρες, ρεκόρ που πέτυχε η Jeanne Calment, από τηνότια Γαλλία, που πέθανε το 1997. Γενικά, ωστόσο, κυκλοφορούν αρκετοί μύθοι σχετικά με συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων (όπως οι Hunzas του Πακιστάν, οι Γεωργιανοί Ρώσοι και οι χωρικοί των Άνδεων στο Εκουαδόρ), οι οποίοι αναφέρεται ότι φθάνουν σε εξαιρετικά προχωρημένη ηλικία, μεταξύ 125 και 150 ετών. Προσεκτικότερες μελέτες ανασκευάζουν αυτές τις αναφορές, αποδεικνύοντας την υπερβολή των πληροφοριών σχετικά με την ηλικία μεμονωμένων ατόμων.

Ουσιαστικά, δύο είναι οι ομάδες θεωριών για τους μηχανισμούς με τους οποίους επέρχεται η γήρανση: οι «θεωρίες προγραμματισμού των κυττάρων» και οι «θεωρίες φθοράς των κυττάρων». Οι πρώτες διατείνονται ότι υπάρχει ένα «γενετικό ρολόι», το οποίο καθορίζει το ρυθμό επέλευσης του γήρατος. Οι θεωρίες φθοράς υποστηρίζουν ότι η γήρανση είναι αποτέλεσμα της συσσώρευσης φθοράς που υφίστανται τα κύτταρα και το γενετικό υλικό.


Το 1961, ο Δρ. Leonard Hayflick* απέδειξε ότι οι ανθρώπινοι ινοβλάστες (είδος κυττάρων), ακόμα και σε ιδανικές συνθήκες δεν μπορούν να πολλαπλασιαστούν περισσότερες από 50 φορές. Ο Hayflick έκανε μάλιστα την εκπληκτική παρατήρηση ότι αν κατέψυχε τα κύτταρα της καλλιέργειας μετά από 20 διαιρέσεις, αυτά «θυμούνταν» ότι τους απέμεναν άλλες τριάντα, όταν τα ξεπάγωνε και ξανάρχιζε να τους παρέχει θρεπτικό υλικό! Οι πενήντα αυτές κυτταρικές διαιρέσεις έγιναν γνωστές ως «το όριο του Hayflick». Βασισμένοι στο παραπάνω, οι ειδικοί διατύπωσαν την άποψη ότι υπάρχει ένα γενετικό ρολόι σε κάθε κύτταρο, το οποίο καθορίζει τη χρονική στιγμή που επέρχεται το γήρας.
Η τελευταία και πιο αξιόπιστη θεωρία προγραμματισμού για το γήρας είναι η θεωρία της βράχυνσης των τελομερών. Τα τελομερή είναι τα ακραία τελικά τμήματα του DNA. Κάθε φορά που ένα κύτταρο διπλασιάζεται, ένα μικρό τμήμα του DNA αποσπάται από το άκρο κάθε χρωμοσώματος. Κάθε φορά που ένα σωματικό κύτταρο διπλασιάζεται, το τελομερές βραχύνεται και όσο πιο βραχύ καθίσταται το τελομερές, τόσο περισσότερο επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το κύτταρο εκφράζει το γενετικό του υλικό, με τελικό αποτέλεσμα τη γήρανσή του.


Η επικρατέστερη θεωρία φθοράς, είναι η θεωρία των ελευθέρων ριζών. Η θεωρία διατείνεται ότι η φθορά που προκαλείται από τις ελεύθερες ρίζες ευθύνεται για το γήρας και τις σχετιζόμενες με αυτό νόσους. Οι ελεύθερες ρίζες είναι πολύ δραστικά μόρια, τα οποία μπορούν να προσδεθούν σε συστατικά του κυττάρου και να τα καταστρέψουν. Μπορεί να προέλθουν από το περιβάλλον (ηλιακή ακτινοβολία, ακτινοβολία Χ, ραδιενέργεια, χημικά προϊόντα), να προσληφθούν μέσω του νερού και της τροφής ή να παραχθούν μέσα στο ανθρώπινο σώμα κατά τις χημικές αντιδράσεις.

Η πλειονότητα των ελευθέρων ριζών στο σώμα προέρχεται από τις ενδογενείς αντιδράσεις. Ωστόσο, η έκθεση σε περιβαλλοντικές και διατροφικές ελεύθερες ρίζες αυξάνει σημαντικά το φορτίο τους στο σώμα. Εκτός από τον ρόλο τους στη γήρανση, οι ελεύθερες ρίζες έχουν συνδεθεί και με ένα μεγάλο αριθμό παθήσεων της τρίτης ηλικίας, όπως η αθηροσκλήρυνση, ο καρκίνος, η νόσος Alzheimer, ο καταρράκτης, η οστεοαρθρίτιδα και η ανοσοανεπάρκεια.


Η βλάβη που προκαλείται από τις ελεύθερες ρίζες, δεν περιορίζεται μόνο στην κυτταρική μεμβράνη και στις πρωτεΐνες, αλλά επεκτείνεται και στο DNA. Το DNA «βομβαρδίζεται» συνεχώς από ελεύθερες ρίζες και άλλες ουσίες που μπορούν να του επιφέρουν βλάβη. Ωστόσο, διαθέτει ένζυμα, τα οποία, συνήθως, το επιδιορθώνουν. Οι διαφορές στη διάρκεια ζωής μεταξύ των διαφόρων θηλαστικών, οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στην ικανότητα των κυττάρων να επιδιορθώνουν τις βλάβες στο DNA τους. Έτσι, η μέγιστη διάρκεια ζωής του ανθρώπου είναι υπερδιπλάσια αυτής του χιμπατζή, επειδή η δυνατότητα επιδιόρθωσης του DNA στον άνθρωπο είναι πολύ πιο αποτελεσματική. Τα γερασμένα κύτταρα δεν έχουν την ίδια ταχύτητα επιδιόρθωσης του DNA με τα νεαρά κύτταρα.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
*Hayflick L, Moorhead PS. The serial cultivation of human diploid cell strains. Exp Cell Res 1961;25:585–621.