Ψυχολογία

Show_mousiki_forweb
Ψυχολογία

Οι μαγικές ιδιότητες της μουσικής!

της Βιβέττας Λαϊνιώτη

Φανταστείτε για μια στιγμή πώς θα ήταν η ζωή μας χωρίς μουσική. Αδιάφορη, βουβή και όπως έχει πει ο Νίτσε, «χωρίς μουσική, η ζωή θα ήταν ένα λάθος». Τι ρόλο παίζει όμως στην ψυχολογία μας η μουσική; Πώς επηρεάζει τη ζωή μας; Γιατί όσοι ασχολούνται με τη μουσική αντιλαμβάνονται διαφορετικά τον κόσμο; Τελικά μήπως η μουσική είναι κάτι ζωντανό που εξελίσσεται, αναπαράγεται και ελίσσεται μέσα στον χρόνο;

Η γνώση ότι η μουσική επιδρά στον ψυχισμό του ανθρώπου, δεν είναι κάτι νέο. Πιο πρόσφατο, βεβαίως, είναι το ενδιαφέρον για τη θεραπευτική χρήση της μουσικής. Σύμφωνα με τη βιοψυχολογική προσέγγιση, η μουσική αγγίζει και επηρεάζει τον άνθρωπο γιατί όταν κάποιος ακούει τη μουσική που του αρέσει, «ενεργοποιούνται» οι ίδιες περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την απόλαυση της τροφής και του σεξ.
Η μουσική, από τα πανάρχαια χρόνια, ήταν ύψιστης συναισθηματικής σημασίας για τους ανθρώπους. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίες οι αναφορές μεγάλων φιλοσόφων στα έργα τους, για την επίδραση της μουσικής στον άνθρωπο. Στην «Πολιτεία» του Πλάτωνα συναντάμε το εξής απόσπασμα: «...δεν είναι γι’ αυτόν τον λόγο, αγαπητέ Γλαύκο, που η μουσική εκπαίδευση είναι σημαντικότατη, γιατί ο ρυθμός και η αρμονία εισδύουν βαθιά στα μύχια της ψυχής και ασκούν σε αυτήν ισχυρότατη επίδραση, φέρνοντας μαζί τους και προσφέροντας ομορφιά, αν κανείς εκπαιδευτεί σωστά ή και το αντίθετο...»
Επιπλέον, ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι «οι μελωδίες αναμφίβολα γεννούν ηθικά συναισθήματα. Κι αυτό γίνεται φανερό ως εξής: μόλις αλλάξει η φύση των αρμονιών, μεταβάλλονται ταυτόχρονα και οι διαθέσεις των ακροατών. Το ίδιο συμβαίνει και με τους ρυθμούς: άλλοι από αυτούς φέρνουν ηρεμία και άλλοι συνταράσσουν την ψυχή, άλλοι είναι μονότονοι και άλλοι ελευθεριότεροι. Από τα παραπάνω, γίνεται αντιληπτό ότι η μουσική έχει τη δύναμη να διαμορφώνει κατά κάποιο τρόπο το ήθος της ψυχής. Αν λοιπόν μπορεί να το πετυχαίνει, σημαίνει ότι πρέπει να οδηγούμε και να μορφώνουμε τους νέους με αυτήν».

Τι είναι η μουσική;
Γνωστή και ως Απολλώνια Τέχνη, η μουσική παίρνει το όνομά της από τις εννέα Μούσες της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Η μουσική, στην αρχική της έννοια, περιελάμβανε το σύνολο των τεχνών, που βρίσκονταν υπό την προστασία των Μουσών. Στην Αρχαία Ελλάδα, ο όρος εμπεριείχε την ποίηση, το μέλος και τον χορό ως μια αδιάσπαστη ενότητα τεχνών, η οποία καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα στο Θέατρο, ενώ τη θεωρία της μουσικής εξέφραζε ο κλάδος της Αρμονικής.
Ο διαχωρισμός αυτός υιοθετήθηκε και αναπτύχθηκε από τον δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό. Έτσι, σήμερα μπορούμε να πούμε ότι η μουσική ως τέχνη, έρχεται να καλύψει την ανάγκη του ανθρώπου να εκφράσει με τους ήχους, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις ψυχικές του καταστάσεις. Με απλά λόγια, η μουσική είναι τρόπος ζωής και έκφρασης. Με τη μουσική ταξιδεύεις, ξεπερνάς πιο εύκολα ένα πρόβλημα και κουβαλάς μέσα σου μια μελωδία ή ένα στίχο. Ασυνείδητα, οι μελωδίες άλλοτε σε κάνουν πιο ήρεμο, άλλοτε πιο ορμητικό, πιο δυνατό, πιο αισιόδοξο και πολλές φορές πιο ευτυχισμένο.

Η ψυχολογία της μουσικής
Θέλοντας να κατανοήσουν την ψυχολογία της μουσικής και το πώς αυτή επιδρά στους ανθρώπους, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Φλόριντα πραγματοποίησαν μια μελέτη[1]. Η μελέτη κατέληξε σε ένα γράφημα που δείχνει πως η μουσική επηρεάζει περισσότερα τμήματα του εγκεφάλου από οποιαδήποτε άλλη ανθρώπινη λειτουργία.
Το γράφημα αποτυπώνει λεπτομερώς το πώς η μουσική μπορεί να αλλάξει τη διάθεση ενός ατόμου, αλλά ακόμη και να παραπλανήσει το μυαλό, κάνοντας τη σκέψη να ταξιδέψει. Η μουσική, σύμφωνα με την ίδια έρευνα αυξάνει επίσης τις γλωσσικές δεξιότητες, τη δημιουργικότητα και τη γενική ευτυχία. Οι ερευνητές διαπίστωσαν τέλος, πως οι διαφορετικοί μουσικοί ρυθμοί συνδέονται και με συγκεκριμένα συναισθήματα, όπως άγχος, στρες, ηρεμία. Σκεφθείτε τη μουσική που επιλέγετε εσείς για να αντέξετε το τελευταίο χιλιόμετρο στο γυμναστήριο, τη μουσική κατά την πρωινή διαδρομή για τη δουλειά. Δεν είναι τυχαία η επιλογή - επιχειρεί να μας δώσει ρυθμό και ενέργεια.
Η μουσική υπάρχει σε κάθε κουλτούρα, σε όλο τον πλανήτη και με διαφορετικά μέσα έκφρασης. Τραγούδια, μελωδίες και ήχοι συμπληρώνουν απολαυστικά τη ζωή μας, φτιάχνοντας ένα ξεχωριστό soundtrack. Αυτό που δεν είχατε ίσως συνειδητοποιήσει, είναι πως το δικό σας soundtrack σας βοηθάει να αντεπεξέλθετε στην καθημερινότητα της ζωής σας πολλές φορές μάλιστα χωρίς να το καταλαβαίνετε καν!

Η μουσική είναι υγεία
Σύμφωνα με επιστημονικές μελέτες[2],[3] τα τμήματα της μνήμης και της όρασης μπορούν να επηρεαστούν έντονα από τη μουσική. Σε πρόσφατη παρουσίασή τους[4] νευροεπιστήμονες υποστήριξαν ότι οι επαγγελματίες μουσικοί διαθέτουν καλύτερη βραχύχρονη και μακρόχρονη μνήμη σε σχέση με τους μη-μουσικούς. Επιπλέον, οι εγκέφαλοί τους αντιδρούν πιο γρήγορα σε περιοχές που σχετίζονται με τη λήψη αποφάσεων, τη μνήμη και την προσοχή.
Ήταν το 1993 όταν μια ομάδα Καλιφορνέζων ερευνητών[5] έκανε για πρώτη φορά λόγο για το «φαινόμενο Μότσαρτ», υποστηρίζοντας ότι η ακρόαση της μουσικής του Αυστριακού συνθέτη και εν γένει της κλασικής μουσικής, δύναται να βελτιώσει εντυπωσιακά τις νοητικές ικανότητες του ατόμου. Έκτοτε ουκ ολίγοι γονείς κατέφυγαν στην πρακτική αυτή, προκειμένου να βελτιώσουν τις μαθητικές επιδόσεις των παιδιών τους, κάνοντας λόγο για ένα μικρό «θαύμα». Ως αποτέλεσμα αυτής της μελέτης, δεν είναι λίγες οι γυναίκες που ακούνε κλασική μουσική ήδη από την εγκυμοσύνη τους.
Η εν λόγω επιστημονική ανακάλυψη «ξεπήδησε» μέσα από μια σειρά πειραμάτων που διεξήγαν οι Αμερικανοί επιστήμονες, μεταξύ των οποίων ήταν η επί 10 λεπτά έκθεση μιας εθελοντικής ομάδας φοιτητών στους μελωδικούς ήχους μιας σονάτας του Μότσαρτ. Η ίδια ομάδα είχε ακούσει νωρίτερα για 10 λεπτά έναν άνθρωπο να μιλάει μονότονα και 10 λεπτά σιωπής.
Όπως προέκυψε από την ανάλυση των στοιχείων, μετά τη ακρόαση του Mozart οι σπουδαστές εκδήλωσαν έντονα αναπτυγμένη ικανότητα τόσο στις κατασκευές από χαρτί όσο και στην επίλυση μιας σειράς μαθηματικών προβλημάτων, παρουσιάζοντας αυξημένα επίπεδα αναλυτικής σκέψης.
Eπιπρόσθετα, μια μελέτη[6] οφθαλμιάτρων ερευνητών ήρθε να ενισχύσει τους ισχυρισμούς των Καλιφορνέζων επιστημόνων, καταδεικνύοντας τις ευεργετικές επιδράσεις της ακρόασης κλασικής μουσικής στην ανθρώπινη όραση και δη σε αυτή όσων έπασχαν από γλαύκωμα.
Επίσης, η μουσική φαίνεται ότι τονώνει και την καρδιαγγειακή υγεία. Μελέτη[7] που δημοσιεύθηκε μόλις τον περασμένο Φεβρουάριο στην Αμερικανική Επιθεώρηση Ιατρικής, απαριθμεί τα οφέλη της μουσικής στην υγεία: Η αργή και χαλαρωτική μουσική μειώνει την αρτηριακή πίεση, τον καρδιακό ρυθμό και προωθεί τη χαλάρωση των στεφανιαίων αρτηριών. Προτείνει μάλιστα ένα καθημερινό πρόγραμμα αναπνοών συνοδευόμενο από την ανάλογη μουσική, με στόχο τη μακροπρόθεσμη διατήρηση της αρτηριακής πίεσης σε χαμηλά επίπεδα. Στην ίδια μελέτη αναφέρεται ότι η μουσική ενισχύει τη νοητική ικανότητα στους ηλικιωμένους, βελτιώνει την ποιότητα της ζωής τους και βοηθά σε περιπτώσεις άνοιας. Μπορεί επίσης να ενισχύσει την αποκατάσταση των ασθενών έπειτα από εγκεφαλικό.
Ακόμη, η μουσική βοηθάει στην αποβολή του στρες, μιας και το να ακούμε το αγαπημένο μας τραγούδι είναι πολύ καταπραϋντικό, αλλά ενισχύει και τη διάθεσή μας, καθώς ερευνητές απέδειξαν πως όταν ακούμε την αγαπημένη μας μουσική απελευθερώνεται μια χημική ουσία, η ντοπαμίνη, που μας κάνει να νιώθουμε καλά. Κάποιοι συγκινούνται και δύσκολα συγκρατούν τα δάκρυά τους ακούγοντας ένα κλασικό κομμάτι πιάνου. Άλλοι πάλι εκτονώνονται χορεύοντας ένα δυνατό ροκ κομμάτι. Όποια και να είναι η επιλογή του καθενός, σημασία έχει πως η μουσική μπορεί όντως να αλλάξει τη διάθεσή μας, ακόμα και να μας βοηθήσει να συγκεντρωθούμε. Δεν προσφέρει μόνο ψυχική υγεία αλλά και σωματική.

Η δύναμη της Μουσικοθεραπείας
Με βάση όλα τα παραπάνω, δεν είναι τυχαίο που η μουσική έχει χρησιμοποιηθεί εκτενώς και στις ψυχικές ασθένειες, ως μέσο επικοινωνίας και έκφρασης.  Η Μουσικοθεραπεία είναι η συστηματική θεραπευτική προσέγγιση που αξιοποιεί τη μουσική για τη βελτίωση της ψυχικής και σωματικής υγείας. Χρησιμοποιώντας τη μουσική δημιουργικά επιτυγχάνεται αλληλεπίδραση και επικοινωνία. Η ανταλλαγή μουσικών εμπειριών μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο αλλαγής και να οδηγήσει στην αναζήτηση και επίτευξη θεραπευτικών στόχων. Η θεραπεία έρχεται ως αποτέλεσμα της μουσικής σχέσης που αναπτύσσεται μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου.
Η μουσικοθεραπεία απευθύνεται σε παιδιά, εφήβους, ενήλικες και υπερήλικες με εύρος σωματικών, ψυχικών και διανοητικών αναγκών. Απευθύνεται επίσης σε κάθε άνθρωπο που επιθυμεί να αξιοποιήσει τις δυνατότητες μιας δημιουργικής διαδικασίας αυτογνωσίας και ενδοσκόπησης.

H μουσική στο νοσοκομείο
Η μουσική έχει εφαρμογή ακόμη και σε νοσοκομειακά περιβάλλοντα. Η χρήση της μουσικής βοηθάει ιδιαίτερα ομάδες ασθενών που έχουν μεγάλο στρες, όπως ασθενείς που νοσηλεύονται σε μονάδες εντατικής θεραπείας, μονάδες νεογνών και πρόωρων βρεφών, μονάδες παρηγορητικής φροντίδας. «Η μουσικοθεραπεία σήμερα είναι μια παγκόσμια αποδεκτή επιστήμη ως συμπλήρωμα της κλασικής ιατρικής», είχε επισημάνει σε παλαιότερη συνέντευξή του, ο Καρδιολόγος-Συνθέτης, κ. Θανάσης Δρίτσας (7/3/2008).
Πιο συγκεκριμένα, η μουσική μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως υποκατάστατο αναισθησίας για την ανακούφιση του πόνου κατά τη διάρκεια χειρουργικών επεμβάσεων8. Στις ΗΠΑ, η μουσικοθεραπεία ξεκίνησε δειλά-δειλά στο τέλος της δεκαετίας του ’50 και σήμερα στα περισσότερα νοσοκομεία των ΗΠΑ εργάζονται μουσικοθεραπευτές και μάλιστα με εξειδικεύσεις κατά ιατρική ειδικότητα. «Μέσα από τη μουσική ο γιατρός απευθύνεται και θεραπεύει τον ασθενή ως ‘πρόσωπο’ και κρατά πάλι στα χέρια την Ορφική λύρα όπως και οι αρχαίοι γιατροί. Εξάλλου, ο Ορφέας όπως και ο Απόλλων είναι σύμβολα ιατρών και μουσικών που επιστρατεύουν τη θεραπευτική δύναμη της μουσικής», σημειώνει ο κ. Δρίτσας.
Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτό αποτελεί και μια δικαίωση της αρχαίας ελληνικής σοφίας. Ο Ιπποκράτης, αλλά και ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης πίστευαν στη θεραπευτική αξία της μουσικής. Πιο συγκεκριμένα, ο Ιπποκράτης χρησιμοποιούσε συστηματικά μουσική στα Αρχαία Ασκληπιεία.

 

Πηγές: 1. The Psychology behind music, infographic, Univerity of Florida. 2. Ho Υ.C, Cheung M.C., and Chan A.S., Music Training Improves Verbal but Not Visual Memory: Cross-Sectional and Longitudinal Explorations in Children, Neuropsychology, 2003, Vol. 17, No. 3, 439–450 3. Jolij J, Meurs M (2011) Music Alters Visual Perception. PLoS ONE 6(4): e18861. doi:10.1371/journal.pone.0018861 4. Schaeffer J., Meahl R., Park H., Human long-term memory: Encoding-retrieval interactions, Society for Neuroscience, November 2014 5. Rauscher FH, Shaw GL, Ky KN. Music and spatial task performance. Nature 1993;365: 611 6. Fiorelli VM, Kasahara N, Cohen R, França AS, Della Paolera M, Mandia C Jr, de Almeida GV, Improved automated perimetry performance following exposure to Mozart, Br J Ophthalmol. 2006 May;90(5):543-5. 7. Harvey S., Music as Medicine, The American Journal of Medicine, Volume 128, Issue 2, 208 - 210.  8. Matsota P, Christodoulopoulou T, Smyrnioti ME, Pandazi A, Kanellopoulos I, Koursoumi E, Karamanis P, Kostopanagiotou G., Music’s use for anesthesia and analgesia, J Altern Complement Med. 2013 Apr;19(4):298-307.